Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Tây Bắc được xem là vùng chiến lược đặc biệt quan trọng. Với địa hình hiểm trở, dân cư đa dạng, lại nằm giáp biên giới Việt – Lào, khu vực này vừa là phên giậu, vừa là hậu phương và tiền tuyến của kháng chiến. Trước yêu cầu đó, ngày 28/1/1953, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra sắc lệnh 134-SL, tách bốn tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La ra khỏi Liên khu Việt Bắc và thành lập Khu Tây Bắc. Từ đây, Khu ủy Tây Bắc được thành lập – đóng vai trò là cơ quan đầu não chỉ đạo toàn bộ cuộc kháng chiến tại vùng đất này.

Thực tế, từ năm 1952, Khu X – tiền thân của Khu Tây Bắc – đã có mặt tại làng Đông Lý (xã Yên Bình). Tuy nhiên, do yêu cầu của chiến dịch Tây Bắc và nguy cơ bị lộ, ngày 11/1952, Trung ương Đảng quyết định di chuyển Khu ủy Tây Bắc đến bản Chanh, xã Phù Nham, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái (nay là phường Trung Tâm, tỉnh Lào Cai) – nơi vừa thuận lợi về giao thông, vừa an toàn cho công tác chỉ đạo.

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Khu ủy Tây Bắc, các chiến dịch quân sự, vận động quần chúng, tiễu phỉ, và xây dựng hậu phương đều được triển khai quyết liệt, hiệu quả. Trong chiến dịch Tây Bắc 1952, chỉ trong 10 ngày (14–23/10), quân ta đã giải phóng một vùng rộng lớn bên tả ngạn sông Đà. Sau đó, đến cuối năm 1952, phần lớn vùng Tây Bắc đã được giải phóng.

Sang năm 1953, nhận thấy nguy cơ bị tấn công, quân Pháp buộc phải rút khỏi Nà Sản, và lập tập đoàn cứ điểm mới ở Điện Biên Phủ. Trước tình hình đó, Khu ủy Tây Bắc đã khẩn trương chỉ đạo “chiến dịch mở đường” để phục vụ cho kế hoạch tiến công Điện Biên. Hàng chục nghìn dân công, bộ đội, thanh niên xung phong đã san lấp hố bom, phá bom nổ chậm, tu sửa cầu đường, đảm bảo cho pháo binh kéo pháo vào trận địa.

Song song với hoạt động quân sự, công tác tiễu phỉ được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Tháng 11 và 12 năm 1953, ta đánh tan nhiều ổ phỉ lớn ở Sa Pa, Bát Xát, Tam Đường, Bắc Hà... Đầu năm 1954, ta tiếp tục tấn công Mường Than – cụm phỉ mạnh nhất còn sót lại. Kết quả là trên 1.500 tên phỉ bị tiêu diệt hoặc bắt sống, hàng ngàn khẩu súng, điện đài bị thu giữ, giúp giữ vững an ninh vùng hậu phương.

Khu ủy Tây Bắc cũng rất chú trọng công tác vận động quần chúng, phát động phong trào chiến tranh nhân dân, khơi dậy tinh thần yêu nước và huy động sức dân cho kháng chiến. Các lực lượng: bộ đội địa phương, dân quân, tự vệ, phụ nữ, thanh niên… đã phát huy cao độ tinh thần đoàn kết, chung tay đánh giặc.

Vai trò của Khu ủy Tây Bắc còn thể hiện rõ nét trong việc thực hiện các chỉ thị, nghị quyết của Trung ương Đảng và Bác Hồ, cụ thể hóa thành hành động cách mạng phù hợp với thực tiễn địa phương. Chính từ những chỉ đạo quyết đoán và linh hoạt này, Tây Bắc đã trở thành vùng căn cứ địa vững chắc, góp phần to lớn làm nên thắng lợi vang dội của chiến dịch Điện Biên Phủ vào ngày 7/5/1954.

Ngày nay, nhìn lại chặng đường ấy, Khu ủy Tây Bắc đã thực hiện xuất sắc vai trò lãnh đạo kháng chiến trong thời kỳ then chốt, góp phần làm nên thắng lợi vẻ vang trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Những nỗ lực to lớn của Khu ủy không chỉ mang tính chiến lược mà còn là minh chứng cho sức mạnh đoàn kết, lòng yêu nước và ý chí kiên cường của nhân dân các dân tộc Tây Bắc.