Trong tiến trình đấu tranh giành độc lập dân tộc, vùng đất Tây Bắc giữ vai trò quan trọng với nhiều căn cứ địa vững chắc, trong đó, nổi bật là Chiến khu Vần – một trong những trung tâm kháng chiến trọng yếu của hai tỉnh Yên Bái (tỉnh Lào Cai hiện nay) và tỉnh Phú Thọ thời kỳ 1945–1954. Với địa hình hiểm trở, địa thế chiến lược và lòng dân son sắt, nơi đây đã trở thành điểm tựa cách mạng, góp phần quyết định cho thành công của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 và là hậu phương vững chắc trong kháng chiến chống Pháp.

Chiến khu Vần nằm tại xã Việt Hồng, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái - nay là xã Việt Hồng, tỉnh Lào Cai - nơi giáp ranh với xã Hiền Lương, tỉnh Phú Thọ. Khu vực này có địa hình thung lũng, bao quanh là núi cao, có đường độc đạo nên dễ phòng thủ, khó bị địch tấn công bất ngờ. Dưới sự chỉ đạo của Trung ương Đảng, đặc biệt là Xứ ủy Bắc Kỳ, từ tháng 5/1945, các cán bộ cách mạng địa phương đã xây dựng vùng này thành căn cứ địa cách mạng với tên gọi Chiến khu Vần.

Ngày 14/6/1945, Đội du kích Âu Cơ được thành lập tại chùa Hiền Lương. Ngay sau đó, các lực lượng cách mạng đã chuyển vào vùng làng Vần để xây dựng trung tâm chỉ huy. Nhiều địa điểm tại đây được lựa chọn tổ chức, thực hiện các hoạt động quan trọng, trong đó, Đồng Yếng được lựa chọn làm nơi huấn luyện quân sự, nhà ông Trần Đình Khánh – một Chánh tổng yêu nước – trở thành nơi đặt trụ sở Ủy ban kháng chiến đầu tiên của tỉnh Yên Bái.

Đặc biệt, ngày 30/6/1945, tại Chiến khu Vần, Ban cán sự Đảng liên tỉnh Yên Bái – Phú Thọ được thành lập, với đồng chí Ngô Minh Loan làm Bí thư. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự kiện tổ chức Đảng đầu tiên ở Yên Bái ra đời. Dưới sự lãnh đạo của Ban cán sự, lực lượng vũ trang và quần chúng cách mạng đã nhanh chóng tổ chức các hoạt động đấu tranh vũ trang, diệt đồn, phá kho thóc Nhật chia cho dân, tiến tới giành chính quyền tại Yên Bái và Phú Thọ trong Cách mạng Tháng Tám.

Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1946–1954), Chiến khu Vần tiếp tục giữ vai trò là căn cứ hậu phương chiến lược. Nơi đây là chỗ đứng chân, bảo vệ lực lượng kháng chiến, nơi tiếp nhận cán bộ từ miền xuôi lên hoặc vượt ngục từ nhà tù Sơn La về. Tại đây, các chiến dịch quan trọng như giải phóng Nghĩa Lộ, Phù Yên, Văn Chấn đều được chỉ đạo từ cơ sở.

Ngày nay, quần thể di tích Chiến khu Vần bao gồm các địa điểm như: nhà ông Trần Đình Khánh (trụ sở Ủy ban kháng chiến), Đình Trung (nơi tổ chức lễ xuất quân), Hang Dơi (nơi trú ẩn và giam giữ tù binh), Đồng Yếng (trung tâm huấn luyện), cùng các cây cổ thụ mang dấu ấn lịch sử như cây vải, cây gạo, cây sữa… đã trở thành "địa chỉ đỏ" để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Ghi nhận giá trị lịch sử, văn hóa và cách mạng to lớn, ngày 4/9/1995, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ra quyết định xếp hạng Chiến khu Vần là Di tích lịch sử Quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với vai trò đặc biệt của một vùng đất tuy nhỏ bé nhưng đầy khí phách, là biểu tượng của tinh thần cách mạng bất khuất của nhân dân các dân tộc vùng Tây Bắc.

Chiến khu Vần không chỉ là di tích lịch sử, mà còn là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của quân dân ta trong công cuộc giành độc lập dân tộc. Đó là nơi mà lịch sử không chỉ được ghi nhớ, mà còn được sống lại trong từng nhịp bước của các thế hệ hôm nay và mai sau.