Trong không khí sục sôi của cao trào cách mạng năm 1945, khi toàn dân tộc đang hướng tới mục tiêu độc lập, tự do, thì ở vùng trung du miền núi phía Bắc, một đội quân nhỏ mang tên huyền thoại của dân tộc – Đội du kích Âu Cơ – đã ra đời, trở thành lực lượng vũ trang đầu tiên của chiến khu Vần – Hiền Lương, đặt nền móng cho sự nghiệp giành chính quyền ở Yên Bái, Phú Thọ và các vùng lân cận.

Ngày 14/6/1945, tại chùa Hiền Lương (Phú Thọ), Đội du kích Âu Cơ được thành lập, do đồng chí Ngô Minh Loan – một cán bộ cách mạng dày dạn kinh nghiệm – làm chỉ huy. Từ khi ra đời, đội đã thể hiện bản lĩnh chiến đấu quả cảm, gắn bó mật thiết với nhân dân, sẵn sàng hy sinh vì lý tưởng cách mạng.

Ngay sau khi thành lập, đội du kích đã chuyển lên Đồng Yếng – vùng giáp ranh giữa Yên Bái và Phú Thọ – để tổ chức huấn luyện quân sự, rèn luyện kỹ năng chiến đấu, tuyên truyền cách mạng cho nhân dân. Sau đó, họ tiến về làng Vần, xây dựng nơi đây thành trung tâm chỉ huy, phối hợp với cán bộ địa phương mở rộng căn cứ, tổ chức các trận đánh quan trọng.

Trong tháng 6/1945, Đội du kích Âu Cơ đã tổ chức và chỉ huy hai trận đánh tiêu biểu: trận tiêu diệt Bảo an binh ngày 20/6 và trận đánh quân Nhật ngày 27/6. Những chiến thắng này không chỉ tạo tiếng vang lớn, làm tan rã hệ thống tay sai ở địa phương, mà còn khơi dậy tinh thần đấu tranh mạnh mẽ trong quần chúng. Nhiều chánh, phó tổng đã giác ngộ, bỏ chức theo cách mạng, ủng hộ Đội du kích và bảo vệ an toàn cho căn cứ.

Đội du kích Âu Cơ không chỉ giỏi tác chiến mà còn gắn bó chặt chẽ với nhân dân. Họ giúp dân cày cấy, chữa bệnh, tuyên truyền về độc lập dân tộc, lật đổ chính quyền phong kiến tay sai, làm cho nhân dân tin tưởng và bảo vệ cách mạng như bảo vệ chính gia đình mình. Nhờ đó, lực lượng ngày càng lớn mạnh, phát triển thành nòng cốt trong cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 tại hai tỉnh Yên Bái và Phú Thọ.

Đặc biệt, chính từ đội du kích này và chiến khu Vần, ngày 30/6/1945, Ban cán sự liên tỉnh Phú Thọ – Yên Bái được thành lập, đánh dấu mốc lịch sử quan trọng trong phong trào cách mạng địa phương. Đây là tiền đề để thành lập Tỉnh ủy Phú Yên và sau đó là Đảng bộ tỉnh Yên Bái, phát triển mạng lưới tổ chức Đảng vững mạnh khắp vùng Tây Bắc.

Trong suốt thời kỳ kháng chiến chống Pháp, lực lượng kế thừa từ Đội du kích Âu Cơ đã không ngừng phát triển, trở thành bộ phận quan trọng trong quân đội nhân dân, đóng góp vào các chiến dịch giải phóng Tây Bắc và Điện Biên Phủ. Tinh thần chiến đấu, lòng quả cảm và sự trung thành tuyệt đối với lý tưởng của họ mãi là biểu tượng anh hùng của vùng đất này.

Ngày nay, khi nhắc đến Đội du kích Âu Cơ, không chỉ là nhắc về một đơn vị vũ trang, mà còn là hình ảnh tiêu biểu cho sự kết tinh giữa ý chí cách mạng và lòng dân. Đó là lực lượng khơi nguồn, thắp lửa cho phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc ở vùng Tây Bắc.

Việc lưu giữ, tôn vinh tinh thần và truyền thống của Đội du kích Âu Cơ là trách nhiệm thiêng liêng đối với thế hệ hôm nay. Đây cũng là nguồn cảm hứng quý báu để bồi đắp tinh thần yêu nước, hun đúc lý tưởng sống cao đẹp cho thanh niên Việt Nam trong thời đại mới.