Đội du kích Khau Phạ được thành lập ngày 10/10/1946 tại xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai, là lực lượng vũ trang đặc biệt ở Tây Bắc, được quân Pháp gọi là “Những chiến binh mây mù” bởi chiến thuật linh hoạt trong địa hình hiểm trở. Ban đầu chỉ có 7 đội viên người Mông, trang bị thô sơ, đội không ngừng lớn mạnh, phát triển lên hơn 200 chiến sĩ. Từ 1946-1952, đội tổ chức 16 trận đánh độc lập, phối hợp với các đơn vị bộ đội đánh 25 trận, tiêu diệt, bắt sống 125 quân địch, thu hơn 150 khẩu súng, góp phần giải phóng Nghĩa Lộ, Mù Cang Chải và hỗ trợ Chiến dịch Tây Bắc. Năm 2012, địa điểm Nơi thành lập đội du kích Khau Phạ được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia.