Vào cuối năm 1927, trong bối cảnh đất nước đang chịu sự đô hộ nặng nề của thực dân Pháp, một nhóm thanh niên yêu nước, đứng đầu là Nguyễn Thái Học, đã thành lập Việt Nam Quốc dân Đảng. Tổ chức này ra đời với mục tiêu, giành lại độc lập cho dân tộc Việt Nam. Đảng hoạt động dựa trên tư tưởng sử dụng bạo lực cách mạng nhằm lật đổ chính quyền thực dân. Từ đó, toàn bộ công tác tổ chức và hoạt động của Đảng đều tập trung vào việc chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa vũ trang.

Trước sự đàn áp ngày càng gắt gao từ chính quyền Pháp, Việt Nam Quốc dân Đảng đã tổ chức cuộc họp khẩn cấp tại làng Mỹ Xá (Nam Sách, Hải Dương) để thống nhất kế hoạch nổi dậy. Cuộc khởi nghĩa được gọi là “tổng công kích”, với phạm vi diễn ra trên nhiều tỉnh thuộc Bắc Kỳ như Yên Bái, Phú Thọ, Sơn Tây, Hải Dương, Kiến An, Hà Nội… Trong đó, Yên Bái được chọn là trọng điểm, nơi có sự chuẩn bị kỹ lưỡng nhất, với sự tham gia tích cực của các nữ đảng viên như Nguyễn Thị Bắc, Nguyễn Thị Giang, Đỗ Thị Tâm, cùng nhiều binh lính khố đỏ đã được cảm hóa.

Ban đầu, khởi nghĩa được ấn định vào đêm mùng 9/2/1930. Tuy nhiên, do lực lượng chưa sẵn sàng, Nguyễn Thái Học đã ra lệnh hoãn cuộc tấn công. Dù vậy, do thông báo không đến kịp một số nơi, nên khởi nghĩa vẫn nổ ra không đồng loạt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến kế hoạch chung.

Tại Yên Bái, nơi có hơn 600 quân Pháp chiếm đóng, trong đó có nhiều đại đội lính khố đỏ và lính Lê Dương, lực lượng nghĩa quân chỉ gồm khoảng 100 người, phần lớn là dân sự và binh lính Việt trong đồn Pháp. Đêm ngày 9/2, nghĩa quân chia làm 3 mũi tấn công vào đồn Yên Bái. Ban đầu, họ chiếm được đồn Dưới và khu nhà sĩ quan Pháp, tiêu diệt được nhiều đối tượng Tuy nhiên, tại đồn Cao, do nội ứng bị bại lộ, kế hoạch phối hợp thất bại. Quân Pháp sau đó phản công mạnh mẽ, với sự yểm trợ của máy bay từ Hà Nội, khiến lực lượng nghĩa quân bị tan rã. Đến sáng ngày 10/2, khởi nghĩa tại Yên Bái chính thức thất bại.

Mặc dù thất bại về mặt quân sự, song cuộc khởi nghĩa Yên Bái đã gây chấn động mạnh trong nước và quốc tế. Việc tiêu diệt được nhiều sĩ quan Pháp cho thấy quyết tâm và khả năng tổ chức của phong trào cách mạng Việt Nam, đồng thời làm lung lay nền thống trị của thực dân Pháp, khiến chính giới Pháp phải nhìn lại chính sách cai trị tại Đông Dương.

Ngay sau cuộc khởi nghĩa, chính quyền thực dân Pháp phát động chiến dịch đàn áp quy mô lớn, nhằm triệt phá tận gốc Việt Nam Quốc dân Đảng. Hàng trăm đảng viên bị bắt và chịu những bản án nặng nề. Dù bị giam cầm, các chiến sĩ cách mạng vẫn giữ vững tinh thần và khí phách dân tộc. Nguyễn Thái Học đã gửi thư tới Hạ viện Pháp và Toàn quyền Đông Dương, khẳng định mục tiêu chính nghĩa của Đảng, đồng thời lên án chính sách cai trị tàn bạo của thực dân.

Ngày 17/6/1930, 13 nhà cách mạng bị hành hình tại Yên Bái. Nguyễn Thái Học là người bị xử cuối cùng. Trước khi hy sinh, ông đã đọc to bài thơ bằng tiếng Pháp:

“Chết vì Tổ quốc
Cái chết vinh quang
Lòng ta sung sướng
Trí ta nhẹ nhàng”

Sự hy sinh oanh liệt của những người chiến sĩ không khiến nhân dân khiếp sợ như thực dân Pháp mong muốn. Ngược lại, chính điều đó đã thắp lên ngọn lửa yêu nước, hun đúc ý chí quật cường và truyền cảm hứng cho các thế hệ tiếp theo trong hành trình giành độc lập, tự do cho dân tộc. Cuộc khởi nghĩa Yên Bái, dù thất bại, vẫn để lại một dấu ấn sâu sắc trong lịch sử cách mạng Việt Nam.