Đền Đông Cuông, nằm trên địa bàn xã Đông Cuông, tỉnh Lào Cai, là một trong những di tích lịch sử - văn hóa đặc biệt của khu vực Tây Bắc. Di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích cấp Quốc gia vào năm 2009, ngôi đền từ lâu đã trở thành một trung tâm tín ngưỡng quan trọng, nơi hội tụ và lan tỏa mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Việt. Đặc biệt, ngày 16/01/2023, Lễ hội truyền thống đền Đông Cuông đã được chính thức ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, khẳng định giá trị lâu dài và sức sống mạnh mẽ của di tích này trong nền văn hóa dân tộc.

Lịch sử hình thành và phát triển của đền Đông Cuông được lưu truyền qua nhiều truyền thuyết, câu chuyện dân gian đặc sắc, phản ánh sâu đậm niềm tin tâm linh và lòng tri ân của người dân đối với các bậc tiền nhân có công khai phá, bảo vệ vùng đất thiêng này. Một trong những tư liệu cổ ghi lại truyền thuyết về đền là sách Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, trong đó có nhắc tới nhân vật Văn Châu – một người hộ thuyền quê ở xã Kính Chủ, huyện Thanh Ba (nay thuộc Lâm Thao, Phú Thọ). Trong một lần đi buôn tới vùng Đông Quang, Văn Châu đã tận mắt chứng kiến sự linh thiêng của miếu thờ Đông Quang Công chúa. Theo lời kể, khi đang neo thuyền tại bến, một người phụ nữ từ miếu bước ra và nhờ ông nhắn với Đại vương tại miếu Ngọc Tháp rằng bà đã sinh được con trai. Kỳ lạ thay, quãng đường mà thường phải đi ba, bốn ngày thì hôm đó, thuyền của Văn Châu chỉ mất chưa đến một ngày để đến nơi, như được thần lực giúp sức. Văn Châu theo lời thần dặn, đứng ở đầu thuyền nói lại rồi đi. Đây là một trong những câu chuyện dân gian phản ánh niềm tin về sự linh hiển và quyền năng siêu nhiên của các vị thánh Mẫu trong đời sống tâm linh người dân vùng sông Thao.

Một tích truyện khác cũng được lưu truyền trong họ Hà – dòng họ nhiều đời trông nom việc hương khói tại đền – kể rằng Đông Quang Công chúa chính là bà Lê Thị Kiểm, vợ của ông Hà Văn Thiên, người Tày gốc ở Đông Cuông. Ông Thiên được triều đình thời Hùng Vương giao nhiệm vụ quản lý vùng đất Đông Cuông và vùng ngoại vi. Trong quá trình dựng bản, lập mường, ông cùng bà Kiểm đã khai hoang, tổ chức dân cư lao động, làm nương, phát rẫy, đặt nền móng cho cuộc sống no đủ lâu dài tại đây. Sau này, chính dòng dõi của ông bà, tiêu biểu là các nhân vật như Hà Đặc, Hà Bổng – trại chủ Quy Hóa – đã góp công lớn trong kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thời Trần. Sau khi ông Thiên qua đời, bà Kiểm và con trai ở lại Đông Cuông cho đến khi mất. Người dân địa phương, tưởng nhớ công lao của hai ông bà, đã lập miếu thờ ông bên Ghềnh Ngai, phía hữu ngạn sông Hồng - thuộc xã Tân Hợp, tỉnh Lào Cai hiện nay - và lập miếu thờ hai mẹ con bà bên tả ngạn, đối diện nhau, như một cách thể hiện đạo lý tri ân, tôn kính đối với những người có công dựng nước, giữ làng.

Theo lời kể của các bậc cao niên tại Đông Cuông, vùng đất này xưa kia được gọi là Mường Khà, do các dòng họ Tày Khao như họ Hà, họ Hoàng khai sáng. Trong quá trình định cư, họ Hà đã dựng đền (hay “đing” theo tiếng địa phương) để làm nơi thờ cúng các vị thần núi, thần sông, thần cây cổ thụ, Thổ địa, Thành hoàng. Các họ khác như Lương, Cầm đến sinh sống sau, cùng hòa nhập vào cộng đồng văn hóa này, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa Đông Cuông.

Đặc biệt, trong hệ thống thờ Mẫu hiện nay trên cả nước, chỉ có tại Đông Cuông là nơi tồn tại một ngôi mộ được cho là của Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn – gắn với sự tích bà Lê Thị Kiểm cùng con trai hóa thân tại vùng đất này sau khi ông Hà Văn Thiên qua đời. Người dân tin rằng, linh khí tại Đông Cuông ngày càng được hội tụ mạnh mẽ qua nhiều đời, chính bởi sự linh thiêng, hiển ứng và phù hộ của bà Mẫu, là biểu tượng của lòng nhân từ, sự sinh sôi và che chở cho muôn dân bản địa.

Bên cạnh đó, còn lưu truyền rất nhiều truyền thuyết và những câu chuyện ly kỳ về sự linh thiêng của ngôi đền. Tất cả tạo nên một kho tàng văn hóa dân gian phong phú được gìn giữ dưới hình thức truyền khẩu từ đời này sang đời khác. Đền Đông Cuông và lễ hội truyền thống gắn với ngôi đền không chỉ là một địa điểm hành hương tâm linh, mà còn là một hiện tượng văn hóa dân gian tổng hợp – nơi lưu giữ ký ức lịch sử, bản sắc tín ngưỡng và tinh thần đoàn kết của cộng đồng các dân tộc, đặc biệt là người Tày Khao vùng thượng lưu sông Hồng qua nhiều đời.