Tại vùng đất Mù Cang Chải, người Mông từ lâu đã thực hiện đưa cây lúa nước lên đồi cao, canh tác  ruộng bậc thang dựa vào nguồn nước mưa và các con suối nhỏ. Đây là công trình kỹ thuật điêu luyện, là kiệt tác nghệ thuật độc đáo được người Mông“vô tình” tạo ra trên con đường chinh phục, cải hóa, thích ứng tự nhiên ở nơi rẻo cao khắc nghiệt. Ruộng bậc thang được nhận diện là một phương thức canh tác nông nghiệp có sự kết hợp linh hoạt, bổ trợ lẫn nhau giữa hình thức canh tác nương rẫy và ruộng nước.

Để có được điều đó, ngay khi đặt chân đến mảnh đất này, người Mông đã sử dụng những công cụ thô sơ tự chế như cuốc bướm, cuốc chim, xà beng, dao phát, cày, bừa… kết hợp với sự sáng tạo và tinh thần cộng đồng bền bỉ qua nhiều thế hệ vỡ đất, đắp bờ để tạo nên những thửa ruộng kỳ vĩ giữa lưng chừng núi. Những thửa ruộng này thường hẹp, có khi chỉ rộng bằng 1-2 đường bừa nhưng lại được kéo dài theo suốt triền núi. Đối với vấn đề thủy lợi, họ giải quyết hiệu quả bằng cách tích nước mưa và khéo léo dẫn nước từ các khe suối vào thửa ruộng cao nhất, sau đó để nước chảy tự nhiên xuống các bậc ruộng thấp hơn. Có thể thấy, việc khai khẩn ruộng bậc thang là một quá trình công phu, đòi hỏi nhiều công sức, phản ánh sâu sắc kinh nghiệm trồng lúa nước lâu đời của người Mông. Do vậy, ruộng bậc thang Mù Cang Chải được xem là một công trình nghệ thuật sáng tạo độc đáo, phản ánh sự khéo léo và tư duy thiết kế bậc thầy của đồng bào Mông. Không chỉ là sản phẩm vật chất, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, những thửa ruộng bậc thang còn tựa như những bức tranh thiên nhiên sống động, vào mùa hạ, ruộng phủ kín một màu xanh non mơn mởn, còn mùa thu lại rực rỡ sắc vàng óng ánh. Từ khâu khai hoang, canh tác đến thu hoạch và bảo quản, tất cả đều là một hệ thống tri thức dân gian phong phú, được đúc kết và truyền lại qua nhiều thế hệ, trở thành di sản văn hóa tiêu biểu của người Mông.

Đến nay, dù chưa xác định được thời điểm chính xác ruộng bậc thang ra đời, nhưng chắc chắn hình thức canh tác này đã gắn bó lâu đời với lịch sử cư trú và nhu cầu lương thực của người Mông tại đây, có thể từ khoảng thế kỷ XVIII. Cùng với quá trình khai khẩn, canh tác, thu hoạch đến bảo quản, đồng bào Mông nơi đây đã hình thành nên nhiều nghi lễ, tín ngưỡng dân gian giúp ổn định tinh thần và ứng phó với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Các nghi lễ như: cúng cầu nước, cầu mưa, cầu mùa, tục lập quy ước, mừng cấy, trừ sâu hại, lễ mừng cơm mới, lễ hội Gầu Tào,… là những nét văn hóa đặc sắc. Trong đó, lễ mừng cơm mới của người Mông ở Mù Cang Chải còn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, năm 2021. Ngoài ra, người Mông còn có nhiều kiêng kỵ trong dịp Tết liên quan đến mùa màng, như: không đổ nước vào bếp, vào chảo đun nấu, không chan canh khi ăn cơm, không khâu vá,… nhằm tránh những tác động xấu đến vụ mùa.

Những tín ngưỡng và nghi lễ này không chỉ phản ánh thế giới quan của người Mông mà còn cho thấy cách họ lý giải, thích nghi với những bất trắc của tự nhiên. Đó chính là sự kết hợp giữa lao động sản xuất và đời sống tinh thần, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo trong quá trình canh tác ruộng bậc thang.