Đền Thác Bà (hay đền Mẫu Thác Bà) từ lâu đã nổi tiếng là ngôi đền linh thiêng nằm ở vùng hạ lưu sông Chảy trước đây, vùng hồ Thác Bà thuộc xã Thác Bà ngày nay. Từ sân dưới, sau khi vượt qua 365 bậc đá, chúng ta đã đặt chân lên sân đền. Tại vị trí này, hướng tầm mắt ra xa, du khách đã ngắm được toàn cảnh Nhà máy thủy điện Thác Bà - công trình thủy điện đầu tiên của nước nhà, xa xa là ngọn núi Cao Biền, các hòn đảo nhấp nhô cùng một vùng trời nước mênh mông, hữu tình.

Khởi thủy, ngôi đền là một miếu nhỏ, gọi là “miếu Thần Thác Bà” thuộc tổng Thì Ngạn, châu Thu Vật, tỉnh Tuyên Quang, vào khoảng cuối thời Lý đến đầu thời Trần, sau đó phát triển thành đền, muộn nhất vào thời Lê Trung Hưng và được tu bổ, tôn tạo lần cuối vào thời Nguyễn.

Đền Thác Bà thờ “Thục Diệu Minh Đạt” - một nhân vật xuất hiện từ lâu trong truyền thuyết dân gian của cư dân vùng sông Chảy. Xa xưa, dân trong vùng truyền tai nhau câu truyện: Vào đời Vua Hùng đã chọn cử các công chúa xinh đẹp, nết na nhất đến trông coi các cửa sông, cửa rừng, giúp đỡ nhân dân cách làm ăn, sinh sống. Công chúa Minh Đạt được cắt đặt trông coi đền Thác Bà bên bờ sông Chảy. Bà sống trọn đời minh bạch. Khi bà mất đã hiển linh cứu giúp dân lành vượt qua khó khăn, hoạn nạn, phù hộ cho người người, nhà nhà được bình yên, mạnh khỏe. Tương truyền, trong cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên lần thứ 2 (năm 1285), Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật đã vào thăm miếu “Thần Thác Bà” và cầu “Thần Thác Bà” che chở, phù hộ cho đội quân đánh tan quân giặc. Sau khi làm nên chiến thắng Thu Vật oanh liệt, Ngài đã tặng cho nơi đây ba chữ mỹ tự: “Tối linh từ” – tức đền rất thiêng. Hằng năm, lễ hội đền Thác Bà được tổ chức vào ngày 8-9 tháng Giêng, trong đó đặc sắc nhất là nghi thức rước cá, tế Mẫu và nấu chè lam khao quân.

Đầu những năm 60 của thế kỷ XX, nhằm mục tiêu xây dựng Nhà máy thủy điện Thác Bà – công trình trọng điểm đầu tiên của miền Bắc trong quá trình công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, nhân dân địa phương đã tự nguyện rước Thần Thác Bà sang xã Vĩnh Kiên (cách vị trí ban đầu 5km) để lại thế đất quan trọng phục vụ xây dựng bờ đập chính của công trình. Với việc nhường vị trí quan trọng về địa lý, hy sinh giá trị thiêng liêng về văn hóa tinh thần, đền Thác Bà xưa đã hoàn thành sứ mệnh dân tộc và trở thành một phần quan trọng hình thành nên linh hồn của Nhà máy thủy điện Thác Bà và hồ Thác Bà.

Năm 1998, đền Thác Bà được phục dựng bên sườn núi Hoàng Thi, nằm sát Nhà máy thủy điện và bờ Đông hồ Thác Bà, nơi cửa ngõ đi vào khu vực dân cư phía Đông vùng hồ, chính tại vị trí hiện nay. Từ đó, sau nhiều lần tu bổ, tôn tạo, đền Thác Bà có được diện mạo như ngày nay và trở thành một tích điển có mối quan hệ gắn kết chặt chẽ với Nhà máy thủy điện Thác Bà cũng như vùng hồ Thác Bà rộng lớn.

Di tích đền Thác Bà được UBND tỉnh Yên Bái xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2004. Năm 2021, di tích được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận đền Thác Bà là di tích quốc gia thuộc di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh quốc gia hồ Thác Bà. Đến nay, đền Thác Bà đã trở thành phần linh hồn quan trọng của nhà máy thủy điện Thác Bà và di tích lịch sử, thắng cảnh quốc gia hồ Thác Bà./.