Khi nhắc đến Chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, nhà thơ Tố Hữu đã viết:

“Chín năm làm một Điện Biên

Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng”

Để làm nên "vành hoa đỏ", "thiên sử vàng" ấy là biết bao hy sinh thầm lặng của toàn dân tộc – bằng tâm lực, mồ hôi, xương máu của nhiều thế hệ người Việt, được lưu dấu trên từng địa danh lịch sử. Trong số đó, Bến Âu Lâu – thuộc phường Yên Bái và phường Âu Lâu, tỉnh Lào Cai (trước đây là phường Yên Bái và xã Âu Lâu, thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái) – là một trong những chứng tích tiêu biểu.

Tiền thân là bến đò Vạn Lâu, sau phát triển thành bến phà Âu Lâu, nơi đây từng giữ vai trò là cửa ngõ chiến lược đi vào khu vực phía Tây. Với vị trí trọng yếu, bến Âu Lâu gắn liền với nhiều sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bến đã là điểm tập kết của hàng trăm cán bộ, du kích, bộ đội chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại thị xã Yên Bái.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Âu Lâu tiếp tục là tuyến vận chuyển chủ lực đưa cán bộ, bộ đội, dân công, lương thực, vũ khí qua sông Hồng phục vụ các chiến dịch lớn như: Chiến dịch Lý Thường Kiệt (1951), chiến dịch Tây Bắc với việc giải phóng Nghĩa Lộ (năm 1952) và đỉnh cao là Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ (07/5/1954), góp phần chấm dứt cuộc kháng chiến chống Pháp, lập lại hòa bình ở miền Bắc.

Để hoàn thành mọi chuyến vượt sông lịch sử, bến Âu Lâu được tăng cường cả về cơ sở vật chất cũng như nhân lực và rồi suốt một thời gian dài, không kể đêm ngày, bến nước này tiếp tục gồng mình chống đỡ những trận bom đạn của quân địch nhằm mục đích cản bước tiến của quân ta. Đặc biệt, để đảm bảo an toàn, ban ngày, phà được dân công kéo vào ngòi Lâu, cách bến Âu Lâu khoảng một cây số, sau đó đánh chìm bằng cách cho nước chảy vào phà, chất đá và các thanh tà vẹt lên rồi giấu dưới những lùm tre. Phải đến khi màn đêm buông xuống, những con phà mới được cho nổi lên, đưa ra bến và nổ máy chuyển những chuyến hàng qua sông. Bên cạnh đó, trước âm mưu “biến sông Hồng thành hàng rào” hòng chặn đứng sự chi viện của quân ta cho Điện Biên Phủ, cho nên từ tháng 02/1954, thực dân Pháp đẩy bến Âu Lâu rơi vào “toạ độ lửa” dưới lớp bom đạn ác liệt của chúng. Lúc này, vào những khoảng thời gian cao điểm ngoài việc vận chuyển bằng phà, hàng chục vạn cây tre, nứa, gỗ được nhân dân trong vùng đóng góp để ghép thành cầu phao bắc qua sông Hồng, đồng thời mở thêm nhiều bến đò ngang và bố trí hàng trăm thuyền nan, đò gỗ phục vụ vận chuyển hàng và đưa bộ đội qua sông nhanh chóng, an toàn.

Kết quả, riêng trong giai đoạn từ khi mở màn chiến dịch Tây Bắc (năm 1952) đến hết chiến dịch Điện Biên Phủ (tháng 5/1954) đã có khoảng 300.000 tấn vũ khí, lương thực, thực phẩm cùng hàng vạn lượt bộ đội, dân công hỏa tuyến đi qua bến Âu Lâu an toàn.

Kế thừa những thành quả trong những năm chống Pháp, với quan điểm “Sống bám cầu đường, chết kiên cường, dũng cảm”, thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bến Âu Lâu lại anh dũng hứng chịu nhiều bom đạn của kẻ thù để hoàn thành sứ mệnh vận chuyển nhân lực và hàng hóa từ các tỉnh Tây Bắc tiến vào miền Nam ruột thịt, phục vụ tiền tuyến, sau đó chuyển các phương tiện kỹ thuật lên xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Tây Bắc. Qua đó, bến Âu Lâu đã chung tay góp sức cùng cả nước làm nên đại thắng mùa xuân năm 1975, giải phóng Miền Nam, thống nhất tổ quốc bằng việc chuyển hàng chục triệu tấn hàng hóa, khoảng 200.000 lượt ôtô, xe pháo cùnghàng triệu người qua lại trong suốt thời kỳ này.

Ngày nay, bến nước năm xưa – từng vang vọng tiếng động cơ, xe chở quân lương, đạn dược, từng in dấu bao cuộc vượt sông lịch sử – đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Địa phận phường Yên Bái nay là khu phố sầm uất, nhộn nhịp, với tượng đài "Bến Âu Lâu lịch sử" khắc họa hình ảnh người thợ phà giữ mỏ neo, người phụ nữ chèo đò và anh bộ đội trong tư thế hiên ngang. Bờ bên xã Âu Lâu là những cánh đồng xanh mướt, trù phú, đậm sắc thanh bình.

Năm 1991, cầu Yên Bái được khánh thành, nối liền hai bờ sông Hồng, chính thức khép lại vai trò lịch sử của bến Âu Lâu. Song, những tháng năm chiến đấu gian khổ, hào hùng tại nơi đây mãi in đậm trong ký ức của bao thế hệ người dân Yên Bái về một biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần quật cường và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam.

Với những đóng góp to lớn trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, năm 2012, Bến Âu Lâu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử cấp Quốc gia theo Quyết định số 3027/QĐ-BVHTTDL.