Di tích Lịch sử - Văn hóa Căng và Đồn Nghĩa Lộ

Theo Quốc lộ 32, cách trung tâm tỉnh lỵ khoảng 80 km về phía Tây, vùng đất Nghĩa Lộ xưa là một vùng lòng chảo nhỏ được bao quanh bởi cánh đồng Mường Lò rộng lớn. Nhắc đến nơi này là nhắc đến những cánh hoa ban rực rỡ, hay các cô gái Thái duyên dáng trong những bộ trang phục truyền thống. Ngoài ra, khi còn có địa danh Căng và Đồn Nghĩa Lộ, nơi ghi dấu phong trào yêu nước của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống Pháp cũng như những chiến công oanh liệt của quân và dân ta trong chiến dịch giải phóng Tây Bắc năm 1952.

Khu di tích Căng và Đồn Nghĩa Lộ thuộc phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai được Bộ Văn Hóa Thông Tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia ngày 27/9/1996 theo Quyết định số 2410-QĐ/VH.

Di tích Căng Nghĩa Lộ

Căng Nghĩa Lộ nằm trên một quả đồi thấp, bằng phẳng rộng khoảng 4000m². Đây là quả đồi cao chừng 7m so với mặt đường, nằm về phía tây nam của thị xã Nghĩa Lộ. Nơi đây đã xảy ra nhưng sự kiện lịch sử rất quan trọng, gắn với cuộc bạo động của tù chính trị xảy ra vào ngày 17/3/1945.

Sau khi Căng Bá Vần (ở Thái Nguyên) bị giải thể. Vào mùa hè năm 1944, thực dân Pháp đã đốc thúc cho xây dựng Căng tại Nghĩa Lộ, và đến tháng 1/1945 thì Căng Nghĩa Lộ hoàn thành, nó đã trở thành nhà tù cấp Đông Dương. Khi đó, Căng Nghĩa Lộ trông giống như một chiếc tủ dựng đứng gồm 3 dãy nhà dài, xung quanh có hào sâu cắm chông và có 4 chòi canh gác được canh giữ cẩn mật suốt ngày đêm.

Tháng 2 năm 1945, Pháp chuyển gần 100 tù chính trị ở Căng Bá Vần (Thái Nguyên) về giam cầm tại Căng Nghĩa Lộ. Tại đây các đồng chí (Trần Huy Liệu, Phạm Quang Thẩm, Nguyễn sỹ Nghiêm, Vương Thừa Vũ) đã thành lập Chi bộ Cộng sản và Ủy ban nhà tù, cho ra đời báo “ Đường nghĩa” để tuyên truyền, vận động cách mạng. Bên cạnh đó, Chi bộ nhà tù còn tổ chức một số hình thức đấu tranh khác như: Đòi tổ chức tết Nguyên Đán, cho tù nhân ở các trại được thăm hỏi gặp gỡ lẫn nhau... đã cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng ở địa phương.

Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, tình hình có lợi cho cách mạng Việt Nam. Chi ủy chi bộ trong Căng đã họp đề ra kế hoạch nổi dậy cùng lực lượng tiếp ứng bên ngoài phá Căng vượt ngục, thời gian sẽ hành động vào đêm 18/3/1945.

Chiều ngày 17/3/1945 tên phó sứ Yên Bái Pennive và tên đồn trưởng Xive do cay cú trước thất bại của quân Nhật cùng với phong trào cách mạng ngày một lớn mạnh, đã trút nỗi uất hận đàn áp tra tấn dã man các tù chính trị trong Căng. Ngọn lửa phá Căng càng được nung nấu. Do có thông tin trong nội bộ địch về tăng cường điều chuyển quân bảo vệ Căng. Chi bộ Căng đã thống nhất hành động trước kế hoạch, nhưng không liên lạc được ra ngoài Căng.

Các tù chính trị đã đứng lên quật ngã tên phó sứ cuộc hỗn chiến giáp lá cà xảy ra. Tên quản Nhượng và cai Tác liền cho quân thẳng tay đàn áp làm 9 đồng chí hy sinh ngay tại chỗ và một số đồng chí khác bị thương. Lực lượng của ta liền hô hào binh lính giác ngộ phản chiến và cứu các đồng chí bị thương vượt vòng vây về với nhân dân.

Mặc dù cuộc bạo động bất ngờ có gây thiệt hại cho địch và lực lượng của ta có hy sinh tổn thất. Song sự kiện nổi dậy ở Căng Nghĩa Lộ đã cổ vũ tinh thần cách mạng trong các dân tộc khu vực, gây thêm long căm thù của đồng bào với giặc Pháp, giặc Nhật.

Sau ngày giải phóng, để tưởng nhớ các chiến sĩ đã đổ máu hy sinh góp phần cho công cuộc bảo vệ và giải phóng đất nước. Ngày 25/7/1992, Ủy ban nhân dân huyện Văn Chấn đã ra quyết định số 18/QD–XD xây dựng “ Đài tưởng niệm Căng và Đồn Nghĩa Lộ” ghi tên 9 đồng chí đã hy sinh năm 1945. Đài tưởng niệm được xây dựng ngay bên phần mộ của 9 liệt sĩ. Trong đó có liệt sĩ, nhạc sĩ Đinh Văn Nhu chính là tác giả bài hát “Cùng nhau đi hồng binh”, liệt sĩ Phạm Quang Thẩm là người đã châm ngòi nổ cho cuộc bạo động.