Đền Đông Cuông còn được biết đến với tên gọi Đền Mẫu Đông Cuông, Đền Đông Quang, hay Đền thờ Thần Vệ Quốc, là một trong những di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của tỉnh Lào Cai, tọa lạc bên bờ hữu ngạn sông Thao, thuộc địa phận thôn Bến Đền, xã Đông Cuông. Cách trung tâm tỉnh lỵ Lào Cai khoảng 50km về phía Tây Nam, ngôi đền hiện lên trong không gian linh thiêng và trầm mặc, giữa thế đất “lưng tựa núi, mặt hướng sông” theo đúng quan niệm phong thủy cổ truyền, tạo nên một địa điểm không chỉ giàu giá trị tâm linh mà còn sở hữu vẻ đẹp hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

Khởi nguyên là một miếu nhỏ mang tên Đông Quang. Suốt quá trình lịch sử sau đó, ngôi đền được củng cố dần rồi trở thành trung tâm tín ngưỡng lớn, gắn liền với đời sống văn hóa của cư dân vùng thượng nguồn sông Hồng. Đền Đông Cuông thờ Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn – một trong những vị thần linh thiêng trong hệ thống Tứ phủ Công đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Cùng với đó, đền còn tôn vinh các vị thủ lĩnh họ Hà – những người Tày anh dũng từng tham gia chống giặc Nguyên - Mông dưới thời nhà Trần, cũng như các thủ lĩnh người Dao – Tày trong cuộc khởi nghĩa Giáp Dần (1913–1914) chống Pháp. Chính bởi vậy, đền còn được gọi là Đền Vệ Quốc – nơi ghi dấu tinh thần kiên trung vì đất nước. Trong tác phẩm “Kiến Văn Tiểu Lục”, nhà bác học Lê Quý Đôn từng xếp đền Đông Cuông vào hàng “Linh tích”, cho thấy từ lâu nơi đây đã là một địa điểm linh thiêng, có vị trí quan trọng trong không gian văn hóa tâm linh của dân tộc.

Có thể nói, đền Đông Cuông là điểm di tích hội tụ cả bóng dáng của anh hùng văn hóa và anh hùng dân tộc. Nhiều nhà nghiên cứu nhận định đền là một trong những địa điểm khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn tại Việt Nam – một bước ngoặt trong quá trình hình thành bản sắc văn hóa dân tộc Việt. Những nghi thức hành lễ tại đây cũng giúp làm sáng tỏ thêm về quá trình cư trú lâu đời của người Việt cổ dọc theo dòng sông Thao, nơi được xem như cái nôi đầu tiên của văn minh Việt, đồng thời là điểm giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc miền núi phía Bắc.

Sau nhiều lần trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ, kiến trúc đền ngày nay vẫn mang đậm phong cách thời Lý – Trần, gồm các hạng mục thờ tự chính như Đền thờ chính, động Sơn Trang, miếu Cô, miếu Cậu, miếu Thần linh cùng các công trình phụ trợ khác. Không gian đền uy nghi, cổ kính mà vẫn gần gũi, tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức các hoạt động tín ngưỡng thường niên.

Xuân thu nhị kỳ, tại đền diễn ra 02 kỳ lễ chính vào mùa xuân và mùa thu. Lễ hội mùa xuân được tổ chức vào ngày Mão đầu tiên sau Tết Nguyên đán với các nghi lễ truyền thống như mổ trâu trắng, rước Mẫu sang sông và tế lễ đầu năm. Lễ hội mùa thu diễn ra vào ngày Mão đầu tiên của tháng 9 âm lịch, với lễ mổ trâu đen, lễ giã cốm, dâng cơm mới để tạ ơn đất trời, tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân. Điểm đặc sắc của lễ hội là sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi động với các trò chơi dân gian như thi hát trầu văn, kéo co, đẩy gậy, ném còn, đấu vật, biểu diễn nghệ thuật dân tộc… Tất cả tạo nên một không gian lễ hội phong phú, đậm đà bản sắc văn hóa vùng cao Tây Bắc.

Với những giá trị nổi bật cả về lịch sử, văn hóa và tâm linh, năm 2009, đền Đông Cuông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa Quốc gia tại Quyết định số 296/QĐ-BVHTTDL. Ngày nay, đền trở thành điểm đến quan trọng trong hành trình du lịch văn hóa – tâm linh, nơi không chỉ để hành hương, chiêm bái mà còn là dịp để mỗi người tìm lại cội nguồn văn hóa dân tộc, khám phá sự hòa quyện giữa văn hóa Việt cổ với những nét đặc sắc của cộng đồng các dân tộc vùng thượng nguồn sông Hồng – nơi giao thoa giữa Kinh – Tày – Dao trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của đất nước.