Đèo Lũng Lô, còn gọi là Đèo Đao, nằm tại bản Dạ, xã Thượng Bằng La, tỉnh Lào Cai. Cung đèo dài 15km nằm trên Quốc lộ 37 nối Quốc lộ 32 với Quốc lộ 32B, tại ranh giới giữa xã Thượng Bằng La, tỉnh Lào Cai và xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La. Nơi đây đã đi vào sử sách trong cuộc kháng chiến chống Pháp hào hùng của dân tộc như một huyền thoại, đồng thời được in dấu trong bài thơ hào sảng của Tố Hữu viết về Chiến dịch Điện Biên Phủ:

" Dốc Pha Đin chị gánh anh thồ

                                   Đèo Lũng Lô anh hò chị hát

                                   Dù bom đạn xương tan thịt nát

        Không sờn lòng không tiếc tuổi xanh"

Sau chiến dịch Tây Bắc năm 1952, Trung ương Đảng quyết định mở tuyến đường chiến lược 13A từ Bến Hiên (Tuyên Quang), vượt qua Âu Lâu vào Ba Khe rồi lên Đèo Lũng Lô, nối vào đường 41 tại Cò Nòi (Sơn La) để phục vụ cho chiến dịch Điện Biên Phủ. Đây là tuyến đường dài trên 120 km, xuyên qua núi cao, vực sâu và ba con sông lớn gồm sông Chảy, sông Hồng và sông Đà. Trong đó, Đèo Lũng Lô nổi lên như điểm khốc liệt nhất bởi địa hình hiểm trở và sự oanh kích ác liệt của máy bay địch

Tuy nhiên, với tinh thần anh dũng, quả cảm, sau hơn 200 ngày đêm, quân và dân ta vừa mở đường vừa bảo vệ và vận chuyển được hàng nghìn tấn lương thực, quân trang, vũ khí đạn dược đến nơi an toàn. Tuyến đường qua đèo Lũng Lô được thông suốt đã kết nối với chiến khu Việt Bắc và các tỉnh Tây Bắc, phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ, nhờ đó mà hàng vạn ô tô, xe thồ chở hàng, vũ khí tiếp ứng đầy đủ, kịp thời cho chiến trường.

Đặc biệt, trong chiến dịch Điện Biên Phủ, Đảng ta xác định nhiệm vụ quan trọng là đảm bảo thông suốt tuyến huyết mạch giao thông ra chiến trường. Thấy được điều đó, từ tháng 02/1954, thực dân Pháp cũng tập trung không quân đánh phá ác liệt các tuyến đường lên Tây Bắc, hòng ngăn cản sự tiếp viện của hậu phương ta ra chiến trường. Cùng với Âu Lâu, Hưng Khánh, Vực Tuần, Cò Nòi, đèo Lũng Lô cũng là mục tiêu bị địch đánh phá ác liệt. Ước tính, toàn chiến dịch, địch ném xuống đây gần 12.000 tấn bom, có những ngày chúng ném 200 quả bom. Thời điểm đó, mỗi ngày có từ 16 đến 18 chiếc máy bay địch oanh tạc từ 5 đến 6 lần. Vượt qua nguy hiểm, bất chấp bom rơi đạn nổ, với tinh thần quả cảm, quyết tâm, hàng vạn lượt dân công vẫn ngày đêm bám đường. Địch phá, ta lại sửa ta đi, địch phá đoạn này, ta mở đoạn khác, địch phá ban ngày, ta mở đường ban đêm. Hàng vạn tấn quân lương, quân trang vũ khí đạn dược, hàng chục nghìn tấn lương thực, thực phẩm tập kết ở khu vực Thượng Bằng La đã vượt đèo vào chiến trường và được bảo vệ an toàn.

Bên cạnh đó, đây còn là tuyến đường mà Bộ chỉ huy chiến dịch của ta đi qua, trong đó có Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Mang trách nhiệm lịch sử, nặng nề và cấp bách, con đường tiếp tế cho Điện Biên Phủ qua đèo Lũng Lô đã hoàn thành trước thời hạn 10 ngày và trở thành một kỳ tích lịch sử khiến thực dân Pháp bất ngờ, khiếp sợ về tinh thần đoàn kết, kiên cường của quân và dân ta. Sau này con đường được mang tên 13A - con đường lịch sử.

Khói lửa bom đạn ngày đó đã qua đi, con đèo huyền thoại giờ đây đã thay đổi nhiều. Vậy nhưng, những dấu ấn lịch sử ấy vẫn ở lại để ghi dấu những tháng năm hào hùng của dân tộc ta trong cuộc tranh đấu với quân thù để bảo vệ giang sơn bờ cõi. Vào dịp kỷ niệm 57 năm chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Đèo Lũng Lô được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận và xếp hạng là di tích lịch sử Quốc gia năm 2011. Ngày nay, cung đường huyền thoại này đã trở thành một trong những cung đường phượt nổi tiếng tại tỉnh Yên Bái được nhiều “phượt thủ” yêu thích./.